XVI əsrdə inşa edilən Gəncə qalası və şəhərin quruluşuna dair çəkilən ən erkən plan rus generalı V.A.Zubovun qoşunlarının yürüşü zamanı yaradılıb. “Ətraf ərazilər və forştadtın bir hissəsi ilə Gəncə qalasının planı” adlanan bu çertyoj 24 fevral 1797-ci ildə mühəndis-mayor İvan Qartinq tərəfindən hazırlanıb. Bu plan memar və professor Əbdülvahab Salamzadə tərəfindən ətraflı tədqiq edilib.
Salamzadə qeyd edir ki, qalanın planından Gəncənin böyük bir əraziyə malik olmasını görmək mümkündür. Şəhərin böyük hissəsini bağlar tuturdu. Gəncə qalasının forştadtı (qaladan kənar ərazi) mərkəzi çoxsaylı yaşayış və ictimai tikililərdən ibarət idi. Forştadt gil məhlulundan hörülmüş qala divarları ilə əhatə olunurdu.
Gəncə qalası iki qat divarlardan ibarət idi və bəzi yerlərdə onların arasındakı məsafə 70-80 metrə çatırdı. Qala divarı arasındakı əraziyə dair 1797-ci il planında “Sakinlər tərəfindən qalanın Gürcüstan çarı və Şuşa xanı tərəfindən mühasirəsi zamanı inşa edilmiş qazmalar” kimi qeyd var idi. Bu, qalada mövcud olan kiçik tikililərdən xəbər verirdi. Əbdülvahab Salamzadənin yazdığına görə, döyüşlər zamanı forştadt sakinləri bu əraziyə sığınır və müvəqqəti olaraq, bu qazma evlərdə yaşayırdılar.
Plana əsasən, Gəncə qalasının mərkəzində Xan sarayı yerləşirdi. Həmçinin çertyojda Xan heyvanxanası və Xan bağı da qeyd edilir. Planda qalanın içərisində olan küçələr də diqqət çəkir. Onların əsas istiqaməti şimal-qərbdən cənub-şərqə idi.
1797-ci il planı üçün əsas əlavə 1804-cü ildə hazırlanan “Yelizavetpol və Gəncə” adlı plan idi. Bu çertyoj 1797-ci il planının surəti idi, lakin bir neçə əlavələr ilə. Burada Gəncə qalasının möhkəmləndirilməsi üçün inşa olunmalı tikililər qeyd olunmuşdur.
Bütün bunlara baxmayaraq, 1873-cü ildə Gəncənin yeni planına əsasən, Gəncə qalası və daxilində olan qədim tikililər yerləyeksan edilir. Gəncə qalasının altı bürcündən yalnız biri dövrümüzədək qorunub saxlanılmışdır. Hal-hazırda həmin bürc Xan Bağı ərazisində yerləşir.
Mənbələr:
