Gəncənin məşhur Yusifbəylilər nəslindən olan Rafat Cuvarlinski yazırdı ki, hələ 1898-ci ildə dövlət xadimi Nəsib bəy Yusifbəylinin qardaşı Həmid bəy Gəncədə öz evində Puşkin kitabxanası yaratmışdı. Həmin kitabxana 1899-cu ildə Puşkinin 100 illik yubileyi münasibətilə Gəncə Tatlar Məscidinə köçürülmüşdür.
Kitabxananın zənginləşməsində Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Sultan Məcid Qənizadə, Kərim bəy Mehmandarov və başqaları köməklik göstərmişlər. Qısa bir zamanda kitabların sayı 700-ü ötmüşdür. Çar Rusiyasının bir çox müəssisələri kitabxanaya kitab, qəzet redaktorları isə qəzetləri pulsuz göndərirdi. Burada, həmçinin Karamzinin "Rus dövlətinin tarixi", Belinskinin, Dobrolyubovun, Uşinskinin, Piroqovun, F.Şillerin və başqalarının əsərləri var idi.
1900-cü ildə kitabxananın 94 rus, 27 azərbaycanlı, 9 polyak, 4 alman və digər millətlərdən olan üzvləri olub. Lakin qısa zamanda oxucuların sayı artmışdır və 1203 nəfər oxucudan 283 nəfəri azərbaycanlı olub. Kitabxana dövlət hesabına olmadığından buraya az oxucunun gəlməsi maddi çətinliklərə səbəb olurdu.
1905-ci il burjua inqilabının müvəffəqiyyətsizliyi, Stolıpin irticası mədəni-maarif ocaqlarının bağlanmasına təsir göstərir. Kitabxananın otaqları alınaraq, məscidə geri verilir. 1920-ci ildə isə kitabxananın fəaliyyəti "Nizami-Puşkin" adı altında yenidən bərpa olunur. Xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyov Nizaminin yubileyi ərəfəsində binanın içəri divarında iki dahi şairin şəkillərindən ibarət rəsm nümunəsi də yaradıb.
Hazırda kitabxana Azərbaycanın dahi şairi Nizami Gəncəvinin adını daşıyır. Burada Gəncə şəhər Mərkəzi Kitabxana Sisteminin 19 saylı filialı və uşaq şöbəsi fəaliyyət göstərir. 19 saylı filialın fonduna 10 minə yaxın kitab daxildir.
Mənbələr:
