Novruz bayramının qeyd edilməsi qışın qurtarmasına və baharın gəlişinə həsr olunur. Alimlər bu bayramın tarixini Zərdüştlük dövrünə aid edirlər. Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” poemasında bu bayrama hələ qədimdən xüsusi önəm verildiyi göstərilir. Əsərdə Nüşabənin İsgəndəri məhz Novruz bayramında qonaq çağırması və tonqal ətrafında ona müxtəlif cür Novruz adət-ənənəsini özündə əks etdirən nemətləri təqdim etməsi təsvir olunub.
XX əsrdə Gəncədə Novruzun necə qeyd olunmasını publisist Mirzə Abbas Abbaszadənin 1920-ci ilin martında “Azərbaycan” qəzetində dərc olunmuş “Novruz bayramı” məqaləsindən öyrənmək olar.
O dövrün ənənələrinə görə, Novruz bayramı üçün kasıbdan tutmuş varlıya qədər, hamı özünə paltar tikdirib, bayramda təzə paltarlı olmağa çalışardı. Kişilər qırmızı, yerli toxunma parçalardan ipək şalvar geyinib, bağını taxıb bazara çıxırmışlar. Şalvarları gecələr quyunun ağzından içəri asarlarmış ki, geyəndə gəzdikcə xışıldasın. Evlərdə gəlinlər qırmızı, analar yaşıl paltar geyinərlərmiş. Gün batan kimi şadlıqlar başlayar, məhəllələrdə tonqallar qalanardı.
Abbaszadə öz məqaləsində Novruz günlərində Gəncənin Şah Abbas meydanında igid gənclərin yarışmasından da söhbət açır. Bir-biri ilə qoçaqlıqda bəhsə girən atlı cavanlar meydanın hər iki ucundan sürətlə çaparaq gələr və atlarını sinə-sinəyə vuruşdurarlarmış. Zurnanın səsindən, tamaşaçıların səs-küyündən qızışmış atlar, atoynadanlar dura bilməzdilər. Yavaş-yavaş cıdır qızışdıqca, adamların arasından kəhər at, boz at, kürən atların belində Dəli Məhəmməd, Boz Alı, Mocu kimi neçə igid çıxırdı.
Abbaszadə mövzunu bu sözlərlə bitirir: “Əlbəttə, sonu qan və ölümlə nəticələnə bilən bu səhnələrin birmənalı qarşılanmayacağı mümkündür. Lakin gəlin bir anlıq düşünək: əgər cavan bir gəncəli, azərbaycanlı oğlan bayram günündə igidlik göstərərək ad qazanmaq, lap elə öz nişanlısının xoşuna gəlmək üçün ölüm riskindən belə çəkinmirsə, hərb meydanında onun qarşısında kim duruş gətirə bilər?...Düşmən məhz belə gənclərimizin səs-sorağını duyunca, gizlənməyə dəlmə-deşik axtarar.”
