Çar dövrünə aid olan abidə 1850-ci ildə Qafqaz canişini Mixail Vorontsov tərəfindən yoldaşı Pyotr Kotlyarevskinin şərəfinə ucaldılmışdır. Abidənin məhz Gəncədə ucaldılmasının səbəbi bir əhvalatla bağlıdır.
1803-cü ildə Kotlyarevski yeger rotasının komandanı kimi Gəncə qalasına hücumda iştirak edir. O zaman keçmiş xan bağlarının yaxınlığında, qalanın qərb hissəsində rusların düşərgəsi yerləşdirilmişdi. Bu yerə yaxın 2 dekabr tarixində kapitan ayağından ağır yaralanır və demək olar ki, döyüş meydanında unudulur. Lakin gənc knyaz Vorontsov onu görür və Kotlyarevskini öz çiynində daşıyaraq döyüş meydanından uzaqlaşdırır. Bu, iki rus komandiri arasında uzun sürən dostluğun başlanğıcı olur.
Gəncənin işğalından sonra Pyotr Kotlyarevski 3-cü dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif edilmiş və tezliklə mayor rütbəsinə yüksəlmişdir. 10 il sonra artıq general rütbəsinə yüksəlmiş Kotlyarevski Lənkəran qalasının hücumuna başçılıq edir. Rus ordusu qalanı aldıqdan sonra Kotlyarevski əzilmiş və eybəcər halda, aldığı yeddi ağır yara ilə təqaüdə göndərilir və özünü “canlı ölü” adlandırır. 1946-cı ildə isə artıq Qafqazın qubernatoru olan Vorontsov Gəncəyə səfər edir. Şəhər ətrafını gəzərək o, Kotlyarevskinin yaralandığı yeri göstərir və həmin yerdə abidə ucaltmağı əmr edir.
Abidə hündür obelisk şəklində düzəldilmişdir. Onun üzərində mis kürə yerləşdirilmişdir. Kürənin üstündə aypara üzərində mis xaç qoyulmuşdur. Bu rəmzlər rus xristianlarının müsəlmanlar üzərində qələbəsini göstərməli idi.
Zaman keçdikcə abidə yararsız hala düşüb. 1894-cü ildə o, bir vaxtlar Kotlyarevskinin komandanlığı altında vuruşan aslandüz batalyonu tərəfindən bərpa olunub. Abidənin ətrafı köhnə kiçik hasarla yanaşı, ikinci hündür çuqun hasarla əhatə olunub. İki hasarın arasına ağaclar və qızılgül kolları əkilib. 5 mart 1895-ci ildə Gəncədə Kotlyarevskinin anma mərasimi və bərpa olunmuş abidənin təntənəli açılışı baş tutub.
Çar dövründə “Zaqafqaziyanın fatehi” hesab olunan Kotlyarevskinin adı sovet dövründə unudulmuşdur və onun Gəncədəki obeliski yerləyeksan edilmişdir.
Mənbələr:
